نتیجه تصویری برای شهر زنجان

ریشۀ نام زنجان

دربارۀ ریشۀ نام زنجان نظرات بسیار متفاوتی گفته شده است.

معروف ترین نظریه این است که زنجان در اصل زَنگان بوده است؛ یعنی شهر زنگی­ها. در گذشتۀ دور چند بردۀ زنگی را به این شهر آوردند؛ مردم برای دیدن اینان که از زنگبار (در تانزانیای آفریقا) آورده بودند به این شهر می­آمدند و نام شهر زنگان از همین ریشه است؛ هنوز سالخوردگانِ این شهر نام شهر را زنجان می­گویند. زنجان معرَّب این نام است؛ مانند گرگان و جرجان، آتورپاتگان و آذربایجان، ژئوگرافی و جغرافی

به گفته حمدالله مستوفی شهر زنجان را اردشیر بابكان ساخته و شهین یا شاهین یعنی منسوب به شاه خوانده است. در لغتنامآ دهخدا نیز همین سخن آمده است: «... گویند آن شهر را اردشیر بابكان بنا كرد...»

برخی را نیز باور آن است که نام «زنجان ، زنگان» دگرگون شدۀ واژۀ فارسی «زندیگان» به معنای جایگاه پیروان كتاب زند است كه در روزگار ساسانیان بر این شهر گذاشته شده است.

«وجه تسمیه آن زَنـدِگان، یعنی اهل كتاب زند است. نام این شهر زَندیگان بوده همچون آذربایگان، خدایگان و غیره.  «زند» معروف­ترین كتاب آیین زردشتی در دوران ساسانی و «گان» از پساوند پارسی باستان است. با گذر زمان و به دلیل تغییر تلفّظ، دال و یاء در زندیگان افتاده و تبدیل به زنگان شده سپس چون در زبان عربی حرف  «گ» به  «ج» تبدیل می­شود؛ نام «زنگان» به « زنجان » تبدیل شده است.»

بیتی از حکیم زجاجی:

ز زنگان بدان مردِ روشن ضمیر                    دبیری سرافراز بُد تیز ویر

حَمدُالله مُستوفی در نُزهَةُالقُلوب (نوشته به سال ۷۴۰هجری قمری/۱۳۳۹میلادی) زبان زنجان و مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر میکند و می‌گوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است.» که منظور همان گویش‌های گوناگون زبان‌های تاتی‌تبار است. در صوره الاقالیم نیز آورده شده که «زبانشان (زنگان) پهلوی راست است.»

زنجان در سال ۲۴ هجری قمری به دست براء بن عازب سردار عرب ویران شد و برای بار دوم سپاه خونریز مغول در سال ۶۲۸ هجری قمری آن را کاملاً نابود و مرمان را از دم تیغ گذراند. انتخاب شهر سلطانیه به پایتختی در دوران ایلخانی و گسترش شهر مزبور در روزگار حکومت غازان‌خان و خدابنده و اولجایتو در پایان سدۀ هفتم هجری قمری، به دلیل نزدیکی این دو شهر، در متروکه شدن شهر زنجان تأثیرگذار بود، در روزگار شکوفایی شهر سلطانیه، شهر زنجان به حالت نیمه ویران ماند. برای بار سوم در نیمۀ دوم سدۀ هشتم هجری قمری سپاه تیمور لنگ گورکانی به زنجان یورش برد و همۀ مردم شهر را قتل عام کرد و شهر را با خاک یکسان کرد.

امّا نظریه ­های دیگری نیز هستند که در پی یافتنِ ریشه­ای ترکی برای نام این شهر می­باشند؛ مانند:

نام شهر زنگان، دگرگون شدۀ پیوند واژه تركی «سین + گه ن» به معنای «سرزمین مقبره­ها و دفینه­گاه» است:

سین Sin كلمه­ای تركی به معنای مقبره و مدفن است. از همین ریشه است كلمات سینله، سینلاق  و سینه، هر سه به معنای قبر، مدفن، تندیس یادبود و صنم.

بخش دوم «جان»  در نام زنجان یا «گان» در تلفّظ تركی آن یعنی زنگان كلمه­ای تركی است. پسوند غان، قان، گان، خان نشان­دهندۀ محل­های جغرافیایی و همچنین سازندۀ عناوین مانند بورخان، تارخان، باشقان در زبان تُركی است. ریشۀ این پسوندها را می­توان هم­زمان در زبان­های گوناگون اورال آلتایی مانند تركی و مغولی یافت./عادل اشکبوس.دانشنامه نامها و واژه ها.انتشارات مدرسه