تبلیغات

Hi


نام شناسی و ریشه واژه ها
 
اگر كسانی كه نمی دانند خاموش باشند و نظری ندهند؛ هیچ اختلافی پدید نمی آید.
شمارنده سایت

نتیجه تصویری برای تبریز

ریشۀ نام تَـبْریز

تبریز: جایگاه ریختن تب، جای بهبود بیماری

در ریشه­یابی نام تبریز سخنان گوناگونی وجود دارد. برخی ریشه­اش را فارسی و برخی ترکی می­دانند و اختلاف نظر بسیار است؛ در کتابها نام تبریز به این صورتها آمده است: توریز، تَوْرِژ، تَوْرِش، دَوْرِژ، تارماکیس، تارماکیزا، تاوراکیس، تاورش، تاوریز، توریس، توریز، دبریز، تَبریز، تِبریز، تربیز، تیوریس و تیوریز:

1.       معروف­ترین نظریّه این است که: تبریز پیوند «تَب + ریز» است، یعنی شهری که به دلیل خوش آب و هوا بودن موجب می­شود بیمار تندرست شود. تب نشانه­ای برای بیماری است و تبریز یعنی شهری که ریزندۀ تب است. اولیا چلبی [از شخصیّت­های دوران عثمانی] در سفرنامۀ‌ خود تبریز را به ترکی «ستمه دوکوجو» (سِتمه به ترکی یعنی تب، و دوکوجو یعنی ریزنده) معنا کرده است. برخی روستاییان نام شهرشان را تربیز تلفّظ می­کنند.

یاقوت حموی در «مُعجَمُ ‌البُـلدان» می­نویسد نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلّی «تِبریز» تلفّظ می‌شد. با توجّه به این سخن، مینورسکی بر این باور است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری کهن وابستگی داشته‌ باشد.

2.       بنابر نوشتۀ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ اسلامی، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم ) می‌خوانده‌اند. تا آغاز سدۀ چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان پیرامون تبریز این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتّی امروزه مردمان «قنبرآباد» پیرامون تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفداء) نام این شهر به ‌شکل «تُوریز» آمده‌است و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» به‌کار می‌رود. برخی نام شهر را در ارتباط با  جنبش­های گرمایی کوه سهند دانسته‌اند.

3.       دانشنامهٔ بریتانیکا تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود و شاید به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم پیرامون آن است.

4.       در ریشه­یابی نام شهر یک داستان نیز گفته می­شود: زبیده زن هارون‌الرشید تب بالایی داشت؛ چند روزی که در آن سرزمین بود در اثر هوای خوب و دل‌انگیز آنجا تندرست شد، دستور داد آنجا را آباد کنند و نام آن‌ را «تب‌ریز» نهادند. دکتر سیّداحمد کسروی تبریزی زبان­شناس در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان چنین سخنانی را عامیانه و نادرست می‌داند.

5.       برخی گویند تبریز واژه­ای ایرانی و برگرفته از تب به‌معنای «گرم و نیم گرم» و رز و ریز و رش از مصدر «ریختن» است و  به‌سبب وجود چشمه‌های آب‌گرم نزدیکش به معنای «گرماریز» است.

6.       ویلهلم آیلرس زبان‌شناس آلـمانی یافتن ریشۀ دقیق واژهٔ تبریز را دشوار دانسته و گمان برده است که تبریز از دو بخش تب و رِز، به‌معنای «رود آب گرم» پدید آمده باشد. تپ یا تف به‌معنای «گرم» (برای نـمونه در نام تفتان) و ریز به ‌معنای «روان بودن چشمه و جوی» است؛ مانند «کاریز» و «نیریز».

7.       دانشنامه بریتانیکا تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود که احتمالاً به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.

8.       فاوست بیزانسی در سدۀ چهارم میلادی، تبریز را «تَوْرِژ» و «تَوْرِش»، اسولیک در قرن یازدهم میلادی، نام این شهر را «تَوْرِژ» نوشته‌است و واردان در قرن چهاردهم میلادی آن‌را «تَوْرِژ» و «دَوْرِژ» ذکر کرده‌است؛ گویا «دَوْرِژ» از لهجهٔ عامیانهٔ ارمنی گرفته شده و ریشۀ کلمه، «دَ-ای- وْرِژ» به‌معنای «این برای انتقام است» بوده‌است. بر طبق پاره‌ای منابع، این شهر در سال ۲۴۶ میلادی «شهستان» نامیده می‌شده‌است و توسّط تیرداد سوم، فرمانروای اشکانی‌تبار منطقه، به‌تَوْرِژ تغییر نام داده‌است. هرچند ولادیمیر مینورسکی در دانشنامۀ اسلام این نظریّه را رد کرده و بیان می‌کند این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به دست اردشیر بابکان (بنیانگذار زنجیرۀ ساسانی) تبریز را اشغال کرده و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار داده، تنها بر اساس نوشته‌های واردان تاریخ‌نگار ارمنی در سدۀ چهاردهم میلادی است و در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.

9.       دکتر سیّد احمد کسروی تبریزی زبان­شناسی که دربارۀ ریشۀ نام شهرها و روستاهای ایران پژوهش کرده است، دربارۀ ریشۀ نام تبریز که زادگاه خودش است می­نویسد: «آن­چه دربارۀ تبریز در کتاب­ها نوشته­اند و بر زبان­ها می­گویند، همه عامیانه و نادرست است و من با همه جست­وجوهایی که به کار بردم، به معنای آن نرسیدم و بهتر دیدم به حال خود گذارم.»

 

در دانشنامهٔ اسلامی، در پایان نتیجه‌گیری می‌شود که با توجّه به‌منابع ارمنی که نام شهر را در سدۀ پنجم میلادی، «تورژ» دانسته‌اند و این‌که به‌فارسی هم تورز تلفّظ کرده‌اند و با توجّه به‌معنای رایج فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و به‌قول اولیای چلبی «سِتْمه دوکوجو» (ستمه: تب+ دوکوجو: ریزنده) است و احتمالاً نام تبریز، «پنهان‌کنندهٔ تف و گرما» و با جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند مرتبط بوده‌است.

فاوست بیزانسی در قرن چهارم میلادی، تبریز را «تَوْرِژ» و «تَوْرِش»، اسولیک در قرن یازدهم میلادی، نام این شهر را «تَوْرِژ» نوشته‌است و واردان در قرن چهاردهم میلادی آن‌را «تَوْرِژ» و «دَوْرِژ» ذکر کرده‌است. گویا دورژ اخیر از لهجهٔ عامیانهٔ ارمنی مشتق شده‌است و اصل کلمه، «دَ-ای- وْرِژ» به‌معنای «این برای انتقام است» بوده‌است./ دانشنامه نام ها و واژه ها. عادل اشکبوس.انتشارات مدرسه.

 



ادامه مطلب

طبقه بندی: ریشه نام شهرها، 
برچسب ها: ریشه نام تَـبْریز، وجه تسمیه تبریز، معنی تبریز، تبریز یعنی چه،  
نوشته شده در تاریخ شنبه 1394/01/29 توسط عادل اشکبوس
تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی : پیچک  
قالب وبلاگ